‘Je hoeft niet alle signalen duidelijk te hebben om (anoniem) advies te vragen’

De eerste 1.000 dagen van een kind beginnen al voor de conceptie. In die periode wordt een belangrijke basis gelegd voor de verdere ontwikkeling. Daarom is het belangrijk om zorgen over de veiligheid van de zwangere en de ontwikkeling van het ongeboren kind zo vroeg mogelijk te signaleren en daarnaar te handelen.

Anath Oren (vertrouwensarts) en Geraldine Lanser (gedragswetenschapper) werken bij van Veilig Thuis zijn onderdeel van het expertiseteam ‘de eerste 1000 dagen'. Wat zien zij in de praktijk? En wat kunnen professionals doen als zij zich zorgen maken?

Kwetsbaarheid kent veel vormen

Risicofactoren voor een onveilige leef- en opvoedsituatie kunnen onder andere zijn; huiselijk geweld, middelengebruik, psychiatrische problematiek, een licht verstandelijke beperking, dakloosheid, armoede en tienerzwangerschap. Ook eerdere nare jeugdervaringen of gewelddadige relaties kunnen een rol spelen.

Een zwangere is niet automatisch kwetsbaar als één risicofactor aanwezig is. Het gaat om de combinatie van omstandigheden. Ook beschermende factoren spelen daarbij een rol. Is er steun vanuit de omgeving? Erkent iemand de problemen? Staat iemand open voor hulp? En lukt het om die hulp ook te benutten?

Risico's en beschermende factoren moeten in balans zijn. Als problemen zich opstapelen en steun ontbreekt, kan een situatie kwetsbaar worden.

De eerste 1.000 dagen beginnen al voor de conceptie  

De ontwikkeling van een kind wordt al vóór de geboorte beïnvloed door wat er in de omgeving van de ouders gebeurt. Denk aan geweld, middelengebruik of langdurige stress.

‘Als je in de baarmoeder getuige bent van geweld, heeft dat direct impact op hoe je je ontwikkelt’. Volgens de experts kunnen dergelijke omstandigheden invloed hebben op onder meer de lichamelijke ontwikkeling, stressregulatie en ontwikkeling van de hersenen. Nu en voor de rest van het leven.  

Juist daarom is vroeg signaleren belangrijk. De eerste weken van de zwangerschap zijn extra belangrijk, omdat dan de organen van het kind worden aangelegd. Tegelijkertijd weet een vrouw dan soms nog niet dat zij zwanger is.

Bespreek je zorgen

Professionals vinden het soms moeilijk om hun zorgen te bespreken. Ze zijn bijvoorbeeld bang om het vertrouwen van de zwangere te verliezen.

Volgens de experts is dat juist een reden om te kijken hoe je het gesprek kunt voeren: ‘Als jij je zorgen maakt over iemand, hoort het bij goed hulpverlenerschap om dat met diegene te bespreken.’

Daarbij helpt het om de zorgen eerst concreet te maken. Wat zie je? Wat valt op? En welke vragen kunnen helpen om beter te begrijpen wat er speelt?

'Kijk naar verschillende gebieden waar je je zorgen over maakt en vergeet de partner niet. Een zorg op één terrein kan onderdeel zijn van een groter geheel'.

Je hoeft niet eerst te weten wat er aan de hand is

Een belangrijke boodschap van de experts is dat professionals Veilig Thuis ook kunnen bellen voor (anoniem) advies.

‘Gebruik onze expertise om signalen concreter te benoemen of moeilijke onderwerpen bespreekbaar te maken. 'Dat kan bijvoorbeeld als een professional wel een onderbuikgevoel heeft, maar nog niet goed weet welke signalen daarbij horen of hoe een gesprek moet worden aangepakt.

Alle zorgprofessionals kunnen hiervan gebruikmaken. Ook als je pas na de geboorte in een gezin komt kun je in korte tijd dingen zien die zorgen oproepen. Ook dan heb je een rol in het signaleren en bespreken van zorgen.'

‘Wij merken dat professionals soms denken dat Veilig Thuis pas in beeld komt als er een melding wordt gedaan. Dat is niet zo. Je kunt ook alleen advies vragen om zelf verder te kunnen. En dat kan ook anoniem. Iemand vragen om mee te denken, geeft handvatten waar je zelf misschien niet aan hebt gedacht.’

Soms is een gesprek het begin van verandering

Experts vertellen over een gesprek met een zwangere dame. Tijdens het gesprek bleek dat zij onder invloed was van verdovende middelen. Toen Veilig Thuis de volgende ochtend opnieuw contact had met de vrouw en zij nuchter was, kwam zij tot inzicht en stemde zij in met een plaatsing in een moeder-kindhuis. In dit huis werd intensief aan haar verslaving gewerkt en werd zij na de bevalling geholpen om een veilige hechtingsrelatie met haar baby op te bouwen.

Deze situatie laat zien dat een verandering van gedrag moeilijk is, tijd kost en stap voor stap gaat. Een zorg kan meerdere keren worden besproken voordat iemand zelf bereid is om iets te veranderen.

Dat maakt eerdere gesprekken niet minder belangrijk.

Niet wachten tot zorgen groot zijn

In de praktijk merken Oren en Lanser dat professionals soms relatief laat contact opnemen met Veilig Thuis. Zij willen eerst meer zekerheid of de zwangere ruimte geven om iets te veranderen.

Dat is begrijpelijk, maar vroeg handelen kan ook het verschil maken.  

Juist tijdens de zwangerschap is er nog tijd om samen te kijken wat nodig is. Daarom is vroeg overleg belangrijk, benadrukken Oren en Lanser. Je hoeft het niet alleen te doen.  

Samenwerken rond de zwangere

Kwetsbaarheid raakt vaak meerdere levensgebieden tegelijk. Daarom zijn verschillende professionals betrokken: van verloskundige en kraamzorg tot huisarts, jeugdgezondheidszorg, GGZ, verslavingszorg en andere partijen rond bijvoorbeeld armoede en huisvesting.  

Volgens de experts vraagt dat om goede samenwerking en een gezamenlijke blik op veiligheid.

‘We moeten veel meer naar de voorkant.’ Daarmee bedoelen de experts: eerder signaleren, eerder (anoniem) overleggen, eerder samenwerken en de expertise van Veilig Thuis ook inzetten voor preventie. Want uiteindelijk hebben we hetzelfde doel: dat kinderen veilig kunnen opgroeien en zich gezond kunnen ontwikkelen. Dat vraagt om aandacht voor veiligheid van alle betrokken professionals, ieder vanuit zijn eigen expertise.